monografyDe skriuwer Anne
Wadman (Langwar 1919-Snits 1997) hat in toanoanjaande rol yn 'e Fryske
literatuer spile. Mei fine humor, skerpe kritiken, firtuoaze fersen,
taboetrochbrekkende ferhalen en romans joech er kommentaar op de dynamyske
ûntjouwing fan nei 1945.
Troch maatskiplike fernijingen op alle
mooglike terreinen, moasten wy de kollektive feilichheden fan it âlde doarp
achter ús litte. Wadman makke syn lêzers dúdlik hoe't it foaroarlochske
ideaal 'Fryslan en de wrâld' fan 'e Jongfriezen - in literêre beweging
ûntstien yn 'e Earste Wrâldoarloch - feroare yn in foarm fan modern
relativisme. It boere-Fryslân waard in part(sje) fan 'e moderne (stedske?)
weareld, dy't faken ek wer in primitive rimboe bliek te wêzen.
Oaren noch himsels sparjend, skoep Wadman in
oeuvre mei in tematyk wêryn't de striid tusken goed en kwea him fan 'e
algemiene slachfjilden ferpleatste nei inerlik fan it yndividu, dêr't
it minsklik tekoart helaas...no ja.
Ynteressearre lezers kinne net maklik
frijbliuwend om dit engaazjemint hinne. Dêrom dizze monografy oer in Frysk
skriuwer en syn wurk, dy't syn literêr-histoaryske wearde dúdlik bewiisd hat
en net samar fergetten wurde mei.
|
In literêr
duel… no nee
troch Steven H.P. de Jong
Der binne in pear
besprekken fan myn literêr wurk ferskynd, dêr’t ik wol ‘ta in
hichte’ wiis mei bin. Eppie Dam skreau yn ’e Ljouwerter Krante in
resinsje oer myn dichtwurk ‘En de inket sil útrinne’. Hy wie net al
te loovjend mar ek net al te negatyf. Ik ha it mier oan de
himelpriizgjende kritiken. Sûnder wryt of slyt is no ienris gjin
minske, ek in dichter net. Net dat ik it mei Eppie hielendal iens
bin… ik winskje him wat mear gefoel foar humor en healwizichheden
ta, mar fierder haw ik sa’n krityk gâns leaver as in tekst mei
reklamegjalpen of folsleine negaasje.
Tineke
Steenmeijer-Wielenga hat de moed hân it literêre swurd op te heffen
en my in pear bêste fegen te jaan oer myn monografy oer Anne Wadman.
‘Ta in hichte of de balke yn eigen each’. Dêr kin men oars net as
respekt foar hawwe, dêr is yndied moed foar nedich en in pear rake
klappen kin ik har net ûntsizze. Allerearst oer myn sloardrichheden:
d/t-flaters, ferkearde jiertallen en sleauwichheid oer de bern fan
Vestdijk en miskien noch in pear. Ik nim my alle kearen wer foar om
it de folgjende kear better te dwaan, mar ja… ik wie jierrenlang
learaar Nederlânsk en by dat berop krijt men yn ’e praktyk safolle
kilometers teksten groatfol mei flaters ûnder eagen, dat it in
wûnder hite mei dat men noch in goede sin op papier krije kin. Dat
se dochs in pear fan dy flaterkes fûn hat, bewiist dat se de tekst
goed besocht hat troch te lêzen.
Oft se alles
begrepen hat, kom ik aanst op werom. In oare ûnheblikheid fan my
neffens har is myn belearend skoalmasterstoantsje, yndie in
beropstic, dêr’t ik myn hiele libben al tsjin fjochtsje, mar dy’t
der mei it âlder wurden net better op wurdt.
Dat wienen dúdlik
in pear punten foar har, ik winskje har dêr lok mei en ik sil echt
besykje myn libben te betterjen.
Alhoewol ik
graach yn in polemyk mei har de hoofse ridder spylje wol (neffens it
troch Klaas Brúnsma oersette ferhaal fan Walewein moat ik as
sadanich de froulju mei egards behannelje), betwivelje ik, oft se de
grutte lijnen fan myn Wadmanboek wol begrepen hat. Troch har útlis
fan ’e titel bin ik bang fan net.
‘Ta in hichte’
wie myn wurktitel en it earste wat ik betocht. It sloech achterôf
net, sa’t Tineke beweart, op it boek doe’t ik it ôf hie, it wie in
wurdgroep dy’t Wadman faken brûkte en dy’t tagelyk de grûnhâlding
fan in eksistjinsjalist útdrukt. Wat eksistjinsjalisme is, wol ik
net noch in kear útlizze. Ik fal al te faken yn werhellings neffens
Tineke. Dat komt omdat net folle lêzers op de grutte lijnen fan myn
ferhaal oer perspektyf en eksistjinsjalistyske literatuer yngean, ek
Tineke net. Dat jildt noch mear foar de subtitel ‘de balke yn eigen
each’, it haadtema fan myn hiele betooch: de striid tsjin it kwea yn
it yndividu en it minsklik tekoart dat dy striid hyltyd wer
ferliezen docht. Suver alle boeken fan Wadman gean dêroer. Tineke
Steenmeijer: “Wadman wie mear in man, dy’t eltse splinter yn eigen
each as in balke beskôge, as ik Joke Corporaal leauwe mei, dat sil
dan wol op it each fan De Jong slaan en sadwaande moat de titel grif
beskiedenens suggerearje.” Ik begryp net hoe’t de redaksje fan Us
Wurk dizze wartaal publisearje kin. Of is it logika dy’t ik net
folgje kin?
Om oer de balke
yn eigen each te praten… Yn haadstik V fan ‘Ta in hichte’, ‘Wadman
en it eksistinsjalisme yn hâlding en wurk’ haw ik it oer it houlik
fan Anne Wadman en Hylkje Goïnga, û.o. nei oanlieding fan Wadman syn
opmerkings oer it boek ‘Frijende kikkerts’ fan syn eksfrou. Wylst ik
der op side 19 al dúdlik op wiis dat ik it wurk fan Anne sawol as
fan Hylkje fiksje achtsje en dat yn haadstik V withoefaak werhelje,
skriuwt se dêr iiskâld: /…/komt er op de siden 113-118 wiidweidich
op dy problematyk werom en wurde dêr de skriuwers net soarchfâldich
ûnderskieden fan ’e personaazjes út harren ferhalen en romans.” En
dat oer in stik tekst wêryn’t nochal wat herhellingen oer it
ûnderskie tusken fiksje en realiteit op omtrint elk fan dy siden
foarkomme. Men moat suver lêsblyn wêze en doar soks op te skriuwen.
Fierders giet
neffens har myn boek tefolle oer myn eigen mieningen. Ja, sorry, it
is in boek oer myn lêsaventoer mei Anne Wadman. Neffens my begjint
in boek pas te libjen yn it brein fan in lêzer, fierders is it in
dea ding mei skraskes en haaltsjes. As dy lêzer dan tafallich ek
noch in skriuwer is, wol de lêzer fan dy skriuwer graach wite…
ensfh.
Nee, ik hâld
deroer op nettsjinsteande allegear oare items en ek tige positive
opmerkings oer myn boek yn har besprek. Ik winskje Tineke noch in
lang en moai libben yn Frankryk ta en altyd in wolkom yn Fryslân,
mar lit se yn ’e frede ophâlde ditsoarte Fryskliterêre koal te
ferkeapjen, want dêr docht se noch harsels noch Fryslân in deugd
mei.
Burgum, 24
febrewaris 2011 |
Resinsje (fragminten)
Us Wurk, tydskrift foar frisistyk
De monografy fan Steven de Jong
/.../'Monografy oer
it literêre wurk fan Dr. Anne Sybe Wadman' suggerearret ek wat oars as de
samling literatueropfettings, oantekeningen, lêsferslaggen, persoanlike
ynterpretaasjes en bylagen dy't der no leit.
It liket wol, as is it foarwurk dien, mar moat it echte boek
dêr no noch út fuortkomme./.../
De titel, dy't wierskynlik
as lêste betocht is, jout foar de lêzers fuort al oan dat de skriuwer sels
ek net sa wiis is mei it resultaat fan syn krewearjen. It boek kin mar 'ta
in hichte' in biografy neamd wurde (side 9) en wat er op it aljemint bringt,
is allegearre mar "ta in hichte" wier. Soksawat liket De Jong mei syn titel
útdrukke te wollen./.../
In skriuwer, ek in auteur fan in wittenskiplik opsette stúdzje, hoecht net
ûnsichtber te bliuwen yn syn boek, mar nei myn smaak giet it yn Ta in
hichte wat te faak oer de mieningen fan Steven de Jong. Foar sa'n
tsjinkrityk hie earder wol in oare publikaasjemooglikheid west en doe hie
der noch in ferhelderjende diskusje ûntstean kinnen. As Wadman dêr alteast
op yngean wollen hie, wat ûnder bekritisearre auteurs gjin wenst is./.../
Al hat Steven de Jong nei myn betinken dus te min neitocht oer it konsept
fan dit boek, dat er út respekt foar de literator skriuwe woe, en al haw ik
by it lêzen gâns argewaasje hân fan de dosintetoan oan de iene kant en de
sloardrichheden oan de oare, ik moat dochs ek sizze dat er it oeuvre fan
Wadman sekuer oereide hat en dat foar de leafhawwers fan dy syn wurk in
protte op te stekken falt út dizze stúdzje. Sa lykje - om mar wat te neamen
- de gearfettings fan de romans my tige handich ta foar minsken dy't "foar
de list" lêze moatte./.../
Tineke Steenmeijer-Wielenga, Us Wurk,
tydskrift foar frisistyk, Frysk Ynstitút Ryks Universiteit Grins, jiergong
59, jefte 3-4 2010
Hjir
Fansels is it spannend
om op it sloppe koard tusken fiksje en ‘fact’ om te dûnsjen, fral as beide
wrâlden de oanstriid ha yn elkoar oer te gean. Mar ik bin bang dat om
fierder te kommen noch folle mear ‘fact’ fûn wurde moat. Is dat trouwens net
folle earder wurk foar de biograaf, dy’t dêr op ’t stuit hurd mei dwaande
is? Steven de Jong heakket achteryn it boek noch in tal brieven en stikken
ta om yn dat minsklik tekoart te foarsjen, mar ik hie leaver op dat plak in
moaie bibliografy hân fan op syn minst alle boeken dêr’t er oan referearre
hat. Fan Wadman binne amper mear romans te besetten, dy pear fan my komme út
it antikwariaat. Ik pleitsje derfoar om it skeppend en ferheljend proaza fan
Anne Wadman yn in moaie searje op ’e nij út te jaan.
Hjir, Piter Yedema,
novimber 2008
Nederlandse Bibliotheek
Dienst/Biblion
Met deze monografie
geeft dichter/romancier Steven de Jong (1935) een duidelijk beeld van het
literaire werk van een van de belangrijkste Friese schrijvers van de 20e
eeuw, Anne Wadman (1919-1997).
Na een korte
biografische schets komt eerst het kritische werk van Wadman ter sprake. Uit
de honderden recensies van Nederlandse en Friese boeken kiest De Jong een
aantal, waarmee hij er probeert achter te komen wat voor ‘de realist’ Wadman
het ideale boek is. Ook becommentarieert hij Wadmans kritiek op zijn eigen
werk.
In het derde hoofdstuk
staat de poëzie centraal.
Wadman debuteerde als
dichter in 1945, stelde een tweetalige bloemlezing van Friese dichters samen
(1949) en schreef diverse poëziekritieken.
Na hoofdstukken over
Wadman en het literaire tijdschrift De Tsjerne, over het existentialisme, de
oorlog en het korte verhaal geeft De Jong zijn oordeel over het
belangrijkste deel van Wadmans werk, de veertien romans.
In een eindoordeel,
waarmee hij overigens uitdrukkelijk niet het laatste woord over hem wil
zeggen, zet De Jong Wadman naast verwante schrijvers als Vestdijk, Reve en
Hermans.
Nederlandse Bibliotheek
Dienst/Biblion, Jelle van der Meulen, 21 januari 2008
Leeuwarder Courant
/…/It boek bestiet – útsein
fan wat men teoretyske stikken neame kinne soe – foaral út besprekken fan de
poëzij, ferhalen, kritiken en romans fan Wadman. Net alle besprekken binne
like lang en fierder is net alles besprutsen. Wadman syn Nederlânse romans
wurde bygelyks net neamd en der misse ek Fryske romans. Yn sa’n lêsferslach
wiist De Jong yndie ynfloed oan, hjir ris fan ’e Jongfriezen fan 1915, dêr
ris fan it eksistinsjalisme en wer in oare kear neamt er it antyboargerlike
fan Ter Braak en Du Perron. Al nei’t it útkomt. Spitigernôch sit der gjin
grutte lijn yn dizze searje besprekken. Dat komt omdat De Jong gauris
ôfdwaalt en mei syn eigen oardiel komt/…/
Leeuwarder Courant, Jetske Bilker, 30-11-2007
Ta in hichte, of de balke yn eigen each
monografy oer it literêre wurk fan Dr. Anne Sybe Wadman
2007
ISBN 978-90-8566-015-6
234 siden
EUR: 20,00 |
